شبکه انديشمندان قم
کد خبر : 236933
تعداد مشاهدات : 110

مصرف کالای خارجی خلاف قاعده نفی سبیل و موجب سلطه بیگانگان است

امروز مصرف، گرانیگاه سبک زندگی است.

آیت‏ الله رشاددر خصوص شعار امسال و استفاده از محصولات و کالاهای ایرانی فرمودند: مصرف کالای خارجی خلاف قاعده نفی سبیل و موجب سلطه بیگانگان است / امروز مصرف، گرانیگاه سبک زندگی است.

آیت‏ الله علی اکبر رشاد موسس و رییس این پژوهشگاه در ابتدای درس خارج روز شنبه مورخ ۱۸ فروردین ماه جاری در حوزه‏ ی علمیه‏ ی امام رضا (ع) در خصوص شعار امسال و استفاده از محصولات و کالاهای ایرانی سخنانی مطرح نمود که در ادامه، شرح کامل این مطالب از منظرتان عبور خواهد کرد:

 

مصرف کالای خارجی خلاف قاعده نفی سبیل و موجب سلطه بیگانگان است / امروز مصرف، گرانیگاه سبک زندگی است.

 

آیت الله رشاد در آغاز درس خارج اصول امروز گفت: اکنون مفهوم قدرت و استقلال تغییر کرده است. طی دهه های اخیر، «قدرت نرم» جایگزین «قدرت سخت» شده است؛ امروز اقتدار به معنی برخورداری از قدرت نظامی نیست، اقتدار و استقلال فرهنگی و نفوذ نرم کشورها، قدرت واقعی آنها را تشکیل می­دهد. اقتصاد هم برایند فرهنگ و نتیجه علم است. مصرف کالای خارجی به معنی وابستگی است، امروز قدرت های مسلط به رقبای قوی تر خود حمله نظامی نمی کنند بلکه از سلاح تحریم اقتصادی و امتناع از ارائه اطلاعات یا علم مورد نیاز طرف های درگیر خود استفاده می کنند. به همین جهت مصرف کالای خارجی مساوی است با زیر سلطه رفتن و در فقه سلطه پذیری حرام و سلطه پذیری نسبت به کفار از حرمت مضاعف و شدیدتر برخوردار است، و سلطه پذیری بر خلاف قواعد فقهیه مختلف از جمله قاعده نفی سبیل است. اصولا نوع مصرف و نوع کالاهای مصرفی فرهنگ ساز و گرانیگاه سبک زندگی است، علاوه بر این مصرف کالای بیگانه گاه مستلزم «تشبه به کفار» است، چون موجب تغییر فرهنگ بومی و اسلامی و سلطه ی فرهنگی کفار می شود و حرام شرعی است.

 

در آغاز سال جدید شمسی هستیم. عنوان و شعار این سال «حمایت از کالای ایرانی»، در مقام تولید، توزیع و مصرف و پرهیز از استفاده از کالاهای بیگانه و خارجی اعلام شده است. این موضوع، امری صرفاً اقتصادی نیست. در حقیقت امروز دو عنصر در عرض هم هویت سازند: عنصر فرهنگ و عنصر اقتصاد. تشخص و استقلال یک جامعه و کشور در گرو این دو عنصر است.

 

امروز قدرت به «اقتدار نرم» تحویل شده است؛ اصولاً امروز قدرت مفهومی جدید پیدا کرده. چنان که زمانی قدرت به معنای توان جسمانی بود و ملت ها و اقوام به پهلوانان خودشان متکی بودند  و به آنها می بالیدند و با اتکاء به آنها استقلال خودشان را در مقابل دشمن حفظ می کردند، بعدها که سلاح اختراع شد و یا پیشرفته شد و کاربرد سلاح توسعه پیدا کرد، به جای زور جسمی به مهارت و صنعت نظامی تکیه شد. در واقع ماهیت قدرت دفاعی تغییر کرد. امروز ماهیت قدرت دفاعی تحول جدیدی پیدا کرده که متکی به اقتصاد است و اقتصاد نیز متکی به علم است. هرآن کو در علم پیشرفته تر باشد اقتصاد نیرومندتری دارد. هرآن کو اقتصاد نیرومندتری دارد در عرصه جهانی تواناتر و نیرومندتر است. در حقیقت قدرت سخت به قدرت نرم فروکاسته شده است.

 

عنصر دومی که هم قدرت را معنی می کند و هم هویت را تشکیل می دهد عنصر فرهنگ است. عنصر فرهنگ هم در روزگار ما و در طی سال های اخیر عمدتاً به سبک زندگی فروکاسته شده. سبک زندگی هویت ساز، بلکه هویت است. در نتیجه کسی که به لحاظ فرهنگی نیرومند است و استقلال خودش را حفظ می کند و قهراً در سبک زندگی نیز از استقلال برخوردار است و تحت تأثیر سایر اقوام و ملل نیست، مستقل است، و هر آن کسی که از فرهنگ تأثیرگذارتر یا مقاوم تری برخوردار است از استقلال بیشتری برخوردار است. هر آن کسی که فرهنگش تحت تأثیر فرهنگ های دیگر قرار می گیرد استقلالش به مخاطره می افتد.

 

امروز جنگ واقعی با زور بازوی پهلوانان یا صنعت و مهارت نظامی تعیین نمی شود، توان ملل و اقوام با قدرت اقتصادی و حسب اقتدار فرهنگی آنها ارزیابی می شود.

 

کما این که امروزه کالا و محصول از پیچیدگی خاصی برخوردار شده. مثل سابق نیست که گفته شود کالا وسیله رفع نیاز معیشتی روزمره است؛ این جور نیست. کالا امروز به تکنولوژی پیوند خورده و هیچ تکنولوژی ای نیست که پشتوانه ایدئولوژیک نداشته باشد و در پس هر تکنولوژی یک ایدئولوژی نهفته است. به این ترتیب، اقتصاد و صنعت و تجارت عملاً به فرهنگ، ایدئولوژی و سبک زندگی پیوند می خورد. از این جهت مصرف کالاهای بیگانه، باواسطه و گاهی بی واسطه، به معنای مصرف فرهنگ بیگانه است و به معنای تسلیم شدن و پذیرش سبک زندگی بیگانه است و اینها به معنای خدشه بر استقلال است؛ اینها به مفهوم ازدست رفتن فرهنگ و سبک زندگی و عملاً تشبه به کفار است. تشبه به کفار نمی تواند با زندگی کفرآمیز متفاوت باشد. تشبه به کفار در سبک زندگی نهایتاً به شکل زندگی کفرآمیز جریان پیدا می کند.

 

لهذا موضوع استقلال اقتصادی و خودکفایی اقتصادی و اقتصاد مقاومتی گرانیگاه استقلال اند و استقلال امروز فقط استقلال سرزمینی و یا سیاسی نیست و مقدم بر استقلال سرزمینی و سیاسی استقلال اقتصادی و فرهنگی است. اصولاً امروز مسئله سرزمین به صورت فیزیکی به تدریج مفهومش را از دست می دهد و سرزمین مفهوم نرم پیدا می کند؛ یعنی سرزمین ها با فرهنگ ها تعیین می شوند و مفهوم حکمرانی در حال تغییر است. حکمران آن کسی نیست که زمام امور سیاسی یک کشور را در اختیار داشته باشد؛ بلکه آن کسی است که رأی را در پس ذهن آحاد یک ملت می نشاند. ممکن است کسی آن سوی کره زمین باشد، اما در این سوی کره زمین ذهن ها شکل بدهد، انتخابات را مهندسی کند. درنتیجه ممکن است ظاهراً یک نفر از میان همان آحاد ملت انتخاب می شود، اما آن فرد در حقیقت از آن آن ملت نباشد و در واقع مأمور و وکیل همان قدرتی باشد که ذهن مردم را ساخته.

 

بنابراین آن استعمار سنتی و مستقیم دیگر گذشته است که آشکارا می آمدند و حاکمی را منصوب می کردند؛ گذشت آن زمانی که با کودتا حکام داخلی را جابه جا می کردند. در یک مقطعی یک فرد بیگانه را یک دولت مسلط می آورد و به عنوان حاکم نصب می کرد. معلوم بود که این حاکم انگلیسی است؛ یعنی یک شخص تبعه انگلیس، به لحاظ شناسنامه، تبدیل می شد به رئیس دولت و حاکم در یک کشور یا منطقه ای. این شیوه بسیار سنتی و عوامانه استعمار بود که روزگاری به کار می رفت. بعدها افراد وابسته ای را که خودشان پرورش داده بودند، با کودتا و روش های مشابه، بر سر قدرت می گذاشتند که این شیوه نیز منقضی شده و از گردونه خارج شده. الان هیچ لازم نیست یک فردی تابع ملیت خودشان را و یا فردی سرسپرده و تربیت شده از پیش را با شیوه های آشکاری چون کودتا به قدرت برسانند. امروز رأی در ذهن مردم می کارند. با تأثیری که بر فرهنگ و گرایش ها می گذارند و جهتی که به فکر مردم می دهند آن کسی را که بسا عمله بی مواجب آنها قلمداد شود و خود او هم حتی تصور نکند که در خدمت یک قدرت مسلط جهانی است، با رأی همان مردم ممکن است بر مردم مسلط کنند.

 

امروز حتی این مفهوم هم که بگوییم حاکمی داریم به عنوان هیئت حاکمه سیاسی، در حال تغییر است. رفته رفته قدرت های جدید به عرصه و منصه اقتدار وارد شدند که شکل سنتی هیئت حاکمه هم ندارند. یک شرکت ممکن است بر بخشی از جهان و بلکه بخش معظمی از جهان امروز حکومت کند و این دولت ها مسلط هستند که ممکن است از این شرکت ها استفاده کنند و به این ترتیب قدرت، مع الواسطه، در اختیار آنها خواهد بود؛ یعنی استعمار بسیار پیچیده تر و تودرتو و با وسائط بیشتری امروزه جریان پیدا می کند. صورت قضیه اصلاً حالت سیاسی ندارد و افرادی که قدرت را قبضه کرده اند ظاهراً شخصیت های سیاسی نیستند. این سیاستمداران نیستند که جوامع را تدبیر می کنند، بلکه مباشرتاً، نهادهای دیگری به وجود آمده که آنها سیاست و قدرت را جابه جا می کنند.

 

در این میان، اقتصاد، فرهنگ و سبک زندگی نقش فوق العاده دارد. اینجاست که قواعد مترقی ای مثل قاعده نفی سبیل باید مورد توجه قرار گیرد. قاعده نفی سبیل که حسب تفسیر مفسران، با همه آراء و انظار متفاوت و مختلفی که در ذیل این آیه دارند، می گوید: خداوند متعال هیچ طریق سلطه ای برای کافرین نسبت به مؤمنین قرار نداده. آیه می فرماید: «وَ لَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرینَ عَلَى الْمُؤْمِنینَ سَبیلاً» (نساء: ۱۴۱) که به همین اعتبار هم قاعده نفی سبیل نام گرفته و این نام از آیه اصطیاد شده. بعضی گفته اند که «لن یجعل الله» ناظر به جعل تکوینی است. خداوند متعال به نحو تکوینی راهی را بر سلطه کفار نسبت به مؤمنین قرار نداده. تکویناً هیچ گاه ممکن نیست، خلاف اراده و مشیت الهی است که کفار بر مؤمنین مسلط شوند. بعضی گفته اند که مراد از این آیه سلطه تشریعی است. ممکن است تکویناً روزی کفار بر مؤمنین غالب باشند، اما خداوند این غلبه و سلطه را مشروع نمی داند و چنین غلبه و تسلطی را تشریع نفرموده است. بعضی گفته اند که این به مفهوم بسته بودن راه غلبه معرفتی و احتجاجی است؛ یعنی به لحاظ معرفتی هرگز کفار بر مؤمنین غلبه نمی کنند.

 

اما به نظر می رسد که با شرایط جدید و آنچه اشاره شد دیگر تفصیل بین انواع سلطه معنی ندارد. سلطه تودرتو و لایه لایه و ذووجوه است و ابعاد و ساحات مختلف دارد. هریک از اینها اگر اتفاق بیفتد بقیه هم اتفاق خواهد افتاد. یعنی اگر سلطه سیاسی اتفاق بیفتد، سلطه اقتصادی هم اتفاق می افتد؛ سلطه اقتصادی اتفاق بیفتد، سلطه سیاسی هم اتفاق می افتد؛ سلطه فرهنگی رخ بدهد، سلطه سیاسی هم رخ داده؛ وقتی سلطه فرهنگی رخ بدهد، عملاً سلطه فکری و معرفتی هم اتفاق افتاده.

 

اصولاً ابعاد مختلف سلطه امروزه در پیوندی فوق العاده وثیق و ناگسستنی با هم قرار گرفته اند. به همین جهت می توان این طور گفت که سلطه معرفتی به تبع سلطه سیاسی و اقتصادی می تواند واقع شود و عکس آن هم همین طور و این آیه هیچ قرینه ای مبنی بر اینکه اختصاص داشته باشد به نفی سلطه خاصی و حصر داشته باشد بر بعدی از ابعاد، وجود ندارد و آیه اطلاق دارد. اطلاقش شامل انواع سلطه ها هم می شود. سلطه فرهنگی در این آیه نفی شده. به لحاظ فکری اسلام قوی است؛ «الْإِسْلَامُ یَعْلُو وَ لَا یُعْلَى عَلَیْه‏»، و بر این حدیث علو هم برای اثبات قاعده نفی سبیل تمسک شده. اسلام به لحاظ معرفتی و زیرساخت های معرفتی نیرومند است و هرگز هیچ مسلک و مکتبی نمی تواند بر آن اعتلا و استیلا پیدا کند. بنابراین اسلام از لحاظ فرهنگی، فکری و احتجاجی نیرومند است خداوند متعال حق را در قبضه مسلمانان قرار داده و غیرمسلمانان نمی توانند بر مسلمانان مسلط شوند؛ منوط به اینکه از این معارف غنی استفاده کنند. خداوند راه سلطه سیاسی را بسته؛ کافر نمی تواند ولی مؤمن باشد؛ حتی اگر پدر باشد. والد کافر ولایت بر ابن ندارد و نمی تواند بر فرزند مسلم و مؤمن اعمال ولایت کند و قهراً ولی سیاسی و حاکم کافر نمی تواند بر مؤمنین حکومت کند، چه در شکل های سنتی آن و چه در شکل های جدید و مدرن آن. به لحاظ نظامی نیز همین طور است؛ خداوند متعال اجازه نداده است که ما تحت سلطه نظامی قدرت های کافر باشیم. به لحاظ اقتصادی هم همین طور، به لحاظ فرهنگی هم همین طور.

 

قاعده نفی سبیل قاعده ای شامل است و اطلاق دارد و همه ابعاد را در بر می گیرد. چنان که قاعده حاکم نیز هست؛ یعنی هیچ اصلی و هیچ قاعده ای در مقابل آن نمی تواند مقاومت کند. همه قواعد، اصول و احکام را این قاعده حاکم است و می تواند نقض کند؛ یعنی هر حکم و قاعده ای که موجب بازشدن راه نفوذ و سلطه کفار بر مؤمنین بشود حسب این قاعده باید کنار گذاشته شود و مشروع و نافذ نخواهد بود و این قاعده بر آن حاکم خواهد بود. حتی در بعضی از اخبار هم هست. از امام صادق (ع) خبر معروفی است که شنیده ایم: «إِنَّ اللَّهَ فَوَّضَ إِلَى الْمُؤْمِنِ أُمُورَهُ کُلَّهَا وَ لَمْ یُفَوِّضْ إِلَیْهِ أَنْ یَکُونَ ذَلِیلا» (تهذیب، ج۶، ص۱۷۹).خداوند همه امور مؤمنین را به خودشان سپرده، جز اینکه خودشان را ذلیل کنند؛ یعنی مؤمن شخصاً نفس خودش را هم اختیار ندارد ذلیل و خوار کند و در اینجا گویی اختیار، به لحاظ شرعی و تشریعی، معنی ندارد و حضرت هم قرآن تمسک می فرمایند: «أَ مَا تَسْمَعُ اللَّهَ تَعَالَى یَقُولُ وَ لِلَّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ فَالْمُؤْمِنُ یَکُونُ عَزِیزاً وَ لَا یَکُونُ ذَلِیلًا قَالَ إِنَّ الْمُؤْمِنَ أَعَزُّ مِنَ الْجَبَلِ لِأَنَّ الْجَبَلَ یُسْتَقَلُّ مِنْهُ بِالْمَعَاوِلِ وَ الْمُؤْمِنَ لَا یُسْتَقَلُّ مِنْ دِینِهِ بِشَیْ‏ء». در واقع خداوند متعال، رسول خدا و مؤمنین فقط باید عزیز باشند و فقط آنها باید غالب باشند؛ عزت یعنی غلبه و عزیز یعنی غالب. و غیرمؤمنین نمی تواند غالب باشد و اگر بعضی وقت ها در واقعیت های اجتماعی و تاریخی سلطه ای از سوی قدرت ها ملاحظه می کنیم و گاهی مشاهده می شود که مسلمانان از جبهه کفر شکست می خورند به این جهت است که به آنها به لوازم ایمان ملتزم نبوده اند؛ قرآن هم این را تحسین می کند: «وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنینَ (آل عمران ۱۳۹). شما اعلون هستید؛ چه زمانی؟ آنگاه که اسلام باشد. کفار بر مؤمنین سبیل ندارند، چه زمانی؟ آنگاه که مؤمنین مؤمن باشند. اگر مؤمن باشید در عمل مطمئن باشید که هرگز کفار نمی توانند بر شما غلبه کنند.

 

بنابراین اگر سلطه و غلبه ای هم از قبل کفار اتفاق بیفتد و یا افتاده باشد، در واقع و در خارج، سلطه کفر بر ایمان و کافر بر مؤمن نیست، چون زمانی کافران بر مؤمنین مسلط شده اند که آنها در حال ایمان نبوده اند و به لحاظ ایمان ملتزم نبوده اند. به این ترتیب هیچ گاه نمی شود که کافر بر مؤمن مسلط شود و این می شود همان مفهوم تکوینی. این مسئله خلاف اراده الهی است. اراده و مشیت تکوینی و تشریعی الهی بر این مستقر شده که هرگز کفر بر ایمان و کافر بر مؤمن مسلط نشود.

 

موضوع استفاده از کالای وارادتی قطعاً و بلاشک و بدون هیچ تردیدی راه سلطه کفار را بر مسلمین باز می کند. به خصوص در این دوره های اخیر این مطلب کاملاً محرز شد. اگر روزی جای شک داشت و در آن تردید بود امروز دیگر جای تردید نیست که وابستگی اقتصادی وابستگی سیاسی را هم به دنبال دارد. اگر به لحاظ اقتصادی وابسته باشیم آنها همه نوع اعمال نفوذ سیاسی می توانند بکنند. معنای تحریم ها همین است؛ یعنی از راه وابستگی اقتصادی کشورها، چه ایران و چه کشورهای دیگر، وارد می شوند. حتی در مقابل قدرتی مثل روسیه و چین از این ابزار استفاده می کنند؛ یعنی از وابستگی های اقتصادی استفاده می کنند برای اعمال نظر سیاسی و حتی نظامی. مثلاً می گویند شما نباید از سلاح هسته ای برخوردار باشید، قدرت موشکی نباید داشته باشید، باید به لحاظ نظامی تحت سیطره و ضعیف تر از ما باشد؛ اگر نه، ما از قدرت اقتصادی مان استفاده می کنیم و تحریم می کنیم.

 

این مسئله را فقهای ما از گذشته های دور درک کرده بودند. حتی واقعه تنباکو مسئله مهمی است میرزای شیرازی (رض) با آن فتوای تاریخی، انگلیس را شکست داد که آن فتوا هم مستند بر همین قاعده نفی سبیل بود. قبل از ایشان و خیلی پیش تر، بزرگانی از فقها مثل مرحوم آقا نجفی اصفهانی، مرحوم محقق اصفهانی، مرحوم سید صاحب عروه و مرحوم محدث نوری فتوا صادر کردند نسبت به استفاده از کالاهای خارجی و بیگانه و ضرورت استفاده از کالاهای داخلی. نامه هایی که مرحوم صاحب عروه به بعضی از تجار نوشته و نیز نامه مشترکی این جمع خطاب به عده ای نوشته اند، همگی به قاعده نفی سبیل تمسک کرده اند؛ یعنی به مقیاس قرون فقهای ما به کاربرد قاعده نفی سبیل در حوزه اقتصاد، تجارت، صنعت و… توجه داشته اند.

 

آنچه امروزه خطری غیرآشکار است و هستی و هویت مسلمان را تهدید می کند تغییر سبک زندگی و تأثیر فرهنگی از بیگانه است و امروز سلطه فرهنگی مؤثرترین و کارآمدترین سلطه است. ولذا می توان گفت که وابستگی اقتصادی و استفاده از کالاهای خارجی از آن جهت که روی سبک زندگی تأثیر می گذارد عملاً حسب قاعده دیگری هم محرم و مذموم قلمداد می شود و آن قاعده تشبه به کفار است. به هر حال گاهی استفاده از کالای خارجی منتهی به تشبه به کفار می شود که به معنای مخدوش شدن استقلال فرهنگی و هویتی و سبک زندگی است. تشبه به کفار صرفاً از آن جهت نیست که طرز لباس و اصلاح شبیه به آنها نباشد، بلکه به این جهت است که اینها نماد فرهنگ اند و این یعنی از میان رفتن استقلال فرهنگی و موضوع استقلال فرهنگی امروز مسئله بسیار پراهمیتی است.

 


نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :